Lụa Vạn Phúc - Nơi những sợi tơ giữ lại một phần ký ức

“Lụa”- điều đầu tiên người ta nhớ đến có lẽ là cảm giác mềm mịn khi chạm tay, thứ cảm giác nhẹ nhàng đến mức tưởng như chỉ cần một cái chạm cũng có thể cảm nhận được cả sự tinh tế của chất liệu. Khi nhắc đến “ Lụa” - cái HOÀI cảm nhận được không phải là sự mềm mại, mà là thời gian. Một tấm lụa nằm yên trên tay, nhẹ đến mức gần như không có trọng lượng. Hãy để ý xem, những tia sáng nhẹ nhàng trượt qua bề mặt, để lại những sắc độ thật khẽ. Chỉ một chuyển động nhỏ cũng khiến tấm vải thay đổi, nó không đứng yên để người ta ngắm nhìn, dường như nó luôn chuyển động cùng bàn tay, cùng ánh sáng, cùng người đang chạm vào nó. Tôi từng nghĩ, có lẽ đó cũng là cách một làng lụa truyền thống vẫn hiện diện cho đến thời nay. Cái tên thân thương - “ Lụa Vạn Phúc” - một làng nghề đã đi qua rất nhiều năm tháng, nhưng chưa bao giờ thực sự đứng yên.

Một làng nghề bên dòng Nhuệ.

Với tọa lạc nằm bên dòng Nhuệ, thuộc Hà Đông, Hà Nội. Nhìn từ bên ngoài, đó là một ngôi làng rất đỗi bình dị, thân thương như bao ngôi làng khác của đồng bằng Bắc Bộ. Nhưng khi đi sâu hơn một chút, ta bắt đầu nhận ra nơi đây có một nhịp sống riêng, được tạo nên từ những khung dệt đã gắn bó với người dân qua thời gian. Ngày trước, nghề dệt không chỉ là một công việc, nó là một phần của đời sống những gia đình ở đây. Những khung cửi hiện diện trong không gian sống. Tiếng thoi đưa trở thành một âm thanh quen thuộc. Người lớn làm nghề, trẻ con lớn lên bên nghề, rồi đến một ngày lại tiếp tục học cách làm ra những tấm lụa của riêng mình. Một nghề, cứ thế được tiếp nối từ đôi tay này sang đôi tay khác, không ồn ào, không cần một lời tuyên bố, lại càng không phô trương, chỉ đơn giản là tiếp tục.

Từ chiếc kén nhỏ đến một tấm lụa.

Nếu đứng trước một tấm lụa hoàn chỉnh, thật khó hình dung nó đã bắt đầu từ một chiếc kén nhỏ đến thế nào. Con tằm ăn lá dâu, lớn lên, rồi tự cuộn mình trong một lớp tơ mảnh và rồi từ chiếc kén ấy, người thợ bắt đầu một hành trình dài hơn. Tơ được ươm, được kéo thành sợi, được xử lý rồi đưa lên khung cửi. Mỗi công đoạn đều cần sự hiểu biết và kiên nhẫn. Đặc biệt, người làm lụa phải biết lắng nghe chất liệu. Sợi tơ không phải lúc nào cũng giống nhau, màu sắc không phải lúc nào cũng hoàn toàn ổn định. Độ căng của sợi, nhịp chuyển động của khung cửi, cách xử lý từng công đoạn đều có thể ảnh hưởng đến tấm vải sau cùng. Vì thế, phía sau vẻ nhẹ nhàng của lụa là một quá trình rất tinh xảo và tỉ mẩn. Hoài trân trọng sự đối lập ấy, một chất liệu càng nhẹ, đôi khi lại càng cần nhiều sự chăm chút để tạo nên.

Khi một hoa văn mang theo một vùng đất.

Mỗi hoa văn trên lụa đều có thể được nhìn như một phần của câu chuyện. Có những họa tiết gợi nhắc đến thiên nhiên, có những đường nét mang ảnh hưởng của mỹ thuật truyền thống, đâu đó cũng có những hoa văn đã quen thuộc đến mức chúng ta nhìn thấy mà không còn tự hỏi vì sao chúng lại xuất hiện trên một tấm lụa. Nhưng chính những chi tiết ấy tạo nên một thứ rất khó sao chép. Bản sắc không nhất thiết phải là một biểu tượng thật lớn được đặt lên sản phẩm. Đôi khi, nó chỉ nằm trong một đường nét, một cách phối màu, một kỹ thuật dệt, hay một cách người thợ xử lý chất liệu đã được truyền lại từ thế hệ trước. Những điều nhỏ bé ấy, khi được lặp lại đủ lâu, nó sẽ trở thành ký ức của một vùng đất. Để rồi, người ta có thể nhận ra Vạn Phúc không chỉ bằng tên gọi, mà bằng chính cảm giác của tấm lụa.

Điều gì sẽ xảy ra nếu truyền thống chỉ được giữ nguyên?

Đây là câu hỏi Hoài nghĩ nhiều khi nhìn vào những làng nghề, chúng ta thường nói rằng cần “bảo tồn” nghề truyền thống. Nhưng bảo tồn có phải là giữ mọi thứ giống hệt ngày xưa? Có phải cứ đặt những vật dụng cũ sau tủ kính, dựng một không gian trưng bày rồi gọi đó là gìn giữ? Nếu một chiếc khung cửi chỉ được đặt lại như một hiện vật, nếu một kỹ thuật chỉ được nhắc đến trong những câu chuyện cũ, liệu nghề ấy có còn thực sự sống? Có lẽ là không. Một nghề chỉ sống khi vẫn có người làm ra sản phẩm từ nghề ấy, và vật phẩm ấy phải có một chỗ đứng trong đời sống hiện tại. Đó cũng là lý do Vạn Phúc không thể chỉ là câu chuyện của những tấm lụa ngày trước. Lụa cần tiếp tục bước ra khỏi khung dệt, đi vào những thiết kế mới, những không gian mới, những cách sử dụng mới, và cả những thế hệ người dùng mới.

Một tấm lụa, nhiều bàn tay.

Điều khiến Hoài yêu những chất liệu thủ công là chúng không bao giờ chỉ thuộc về một người. Đằng sau một tấm lụa có bàn tay của người trồng dâu, có người nuôi tằm, người ươm tơ, người dệt, có người kiểm tra từng đường vải. Mỗi người để lại một phần rất nhỏ của mình trong sản phẩm cuối cùng. Vì vậy, khi cầm một tấm lụa trên tay, ta thực ra đang chạm vào một chuỗi thời gian.

Để Vạn Phúc tiếp tục dệt.

Điều đẹp nhất ở Vạn Phúc là việc nơi đây đã làm nghề trong bao nhiêu thế hệ. Điều đẹp hơn là vẫn có những đôi tay muốn tiếp tục làm nghề, bởi một di sản không được giữ lại chỉ bằng ký ức, nó cần được tiếp tục tạo ra, một tiếng khung cửi, một sợi tơ, một tấm lụa mới, hay một người trẻ học lại cách làm nghề từ gia đình của họ. Những điều ấy có vẻ nhỏ bé, nhưng chính chúng khiến một làng nghề không trở thành một phần quá khứ. Vạn Phúc vẫn hiện diện ở đó, bên dòng Nhuệ, tiếp tục dệt những sợi tơ của mình và có lẽ, mỗi tấm lụa được tạo ra hôm nay đều đang giữ lại một phần ký ức của ngày hôm qua, đồng thời mở ra một khoảng trống để ngày mai có thể viết thêm câu chuyện của riêng mình. Bởi bản sắc không phải là điều chúng ta cất giữ nguyên vẹn. Bản sắc là điều chúng ta đủ trân trọng để tiếp tục tạo sinh. Như một sợi tơ, chỉ khi được dệt cùng những sợi tơ khác, nó mới trở thành một tấm lụa và chỉ khi được trao lại, một giá trị mới thực sự có cơ hội đi xa.