Bát Tràng - Khi đất kể chuyện người Việt

Mỗi vùng đất, mỗi làng nghề, tựa như mang trong mình một chất liệu riêng. Chỉ cần nhắc đến tên, những sắc màu, dáng hình và hơi thở của miền đất ấy hiện lên thật rõ ràng. Nhắc đến Bát Tràng, người ta nghĩ về đất, về men, về cuộc hành trình tạo nên một kiệt tác. Nhưng Bát Tràng đâu chỉ có thế? Đó là một vùng đất đã học cách giữ lại những điều thuộc về mình, rồi trao chúng vào một hình hài mới.

Từ một vùng đất bên sông.

Nằm bên tả ngạn sông Hồng, ta biết đến Bát Tràng hiện diện là một làng gốm truyền thống. Ở đây, đất không chỉ là nguyên liệu, nó được đi qua bàn tay người thợ, qua nước, qua men, qua lửa để trở thành một vật thể có hình hài là một chiếc bát, một chiếc bình,... những vật dụng tưởng như rất đỗi quen thuộc - lại mang trong mình dấu vết của nơi chúng được sinh ra. Hiển nhiên, một đường men có thể sẽ chẳng giống hoàn toàn được như chiếc trước. Một sắc màu khẽ đổi thay sau mỗi lần qua lửa, hay một dấu tay rất nhỏ, vô tình còn lưu lại trên bề mặt. Chính những điều không hoàn toàn giống nhau ấy tạo nên vẻ đẹp của cái được gọi là “Thủ công mỹ nghệ”. Bởi thủ công không tìm kiếm sự hoàn hảo tuyệt đối. Nó tìm kiếm sự sống, nó là độc nhất, mang theo một mối dây tình cảm của người đã nhào nặn nên nó.

Vẻ đẹp nằm trong những điều vừa đủ.

Làng gốm - nơi luôn mang một vẻ đẹp theo thời gian, nó không cố gắng nổi bật giữa đám đông, cũng chẳng cần những lớp trang trí cầu kỳ để được chú ý. Cứ vậy lặng lẽ hiện diện như thế, bằng sắc men, bằng dáng gốm và bằng hơi thở của nghề thủ công, rồi tự nhiên khiến người ta muốn ở lại lâu hơn một chút. Một chiếc bát men trắng, một ấm trà màu lam hay một bình gốm với những đường nét giản dị vẫn có thể khiến người ta muốn nâng lên, chạm vào và tận hưởng mùi men gốm mới. Có lẽ bởi trong văn hóa Việt, cái đẹp vốn không cần phải bày ra trước mắt, nó thường nằm trong những thứ rất đỗi quen thuộc: chén trà đặt giữa câu chuyện, chiếc bát trong mỗi bữa cơm nhà, hay bình hoa nhỏ trên bàn vào một ngày chẳng có gì đặc biệt. Gốm cũng vậy, nó không đứng riêng ở một góc nào đó để người ta ngắm nhìn, mà cứ thế đi vào đời sống, dùng rồi quen, quen rồi thương lúc nào chẳng hay. Có những thứ đẹp theo cách rất tự nhiên. Đến khi nhận ra, ta mới thấy mình đã gắn bó với nó từ bao giờ.

Truyền thống là một dòng chảy không đứng yên.

Khi ta nhìn về một làng nghề, một nền văn hóa, cái ta nghĩ đến là cội nguồn, là những thứ được lưu giữ theo thời gian. Nhưng Bát Tràng đưa ta đến một cách nghĩ khác: một truyền thống chỉ thực sự sống khi nó có khả năng tiếp tục được tạo ra. Người thợ ấy hôm nay vẫn làm việc với đất và lửa, nhưng những hình dáng có thể thay đổi, những kỹ thuật mới có thể được thử nghiệm, những phẩm quà đó có thể bước ra khỏi không gian của một làng nghề để đi vào những căn nhà hiện đại, những bàn trà mới, những không gian sống mới. Đối với HOÀI, đó không phải là sự rời bỏ truyền thống. Đó là cách truyền thống đi vào đời sống của chúng ta hiện tại. Và có lẽ, đây chính là điều đáng quý nhất của một làng nghề, không phải chỉ giữ được một kỹ thuật mà giữ được khả năng sinh thành của kỹ thuật ấy.

Tư duy khởi sinh — từ đất thành hình, từ cũ thành mới.

HOÀI tin vào một khái niệm có thể gọi là khởi sinh. Khởi sinh không đơn giản là bắt đầu lại. Đó là khi một giá trị đã có từ trước được nhìn lại bằng một ánh nhìn mới, để từ đó sinh ra một hình hài mới khắc dấu thời gian, mang theo câu chuyện cũ, dấu ấn của cội nguồn. Đất vẫn là đất, lửa vẫn là lửa, lò nung vẫn đều đặn, ngày qua ngày, theo một nhịp riêng của nó. Bàn tay người làm gốm vẫn cần sự kiên nhẫn của bao thế hệ. Bát Tràng vì thế không chỉ kể câu chuyện về quá khứ, nó vẫn luôn kể một câu chuyện về khả năng tiếp nối. Có lẽ vì thế mà những món đồ thủ công luôn có một vị trí đặc biệt trong nghệ thuật trao tặng. Khi ta trao một món đồ được làm bằng tay, ta không chỉ trao đi vật thể. Ta trao đi một phần thời gian. Thời gian của đất, thời gian của người thợ, thời gian của lửa và thời gian mà món đồ ấy sẽ tiếp tục sống. Một chiếc chén có thể trở thành một câu chuyện bên những buổi trà thong thả, một chú ngựa gốm có thể theo người ta qua một cuộc gặp, một lần trao tặng, rồi lặng lẽ ở lại đâu đó trong ký ức. Đến một lúc, vật thể không còn chỉ là vật thể nữa — nó mang theo một phần của thời gian, của con người và của những điều từng được trân trọng.

Giữ một vùng đất bằng cách để nó tiếp tục sống.

Với HOÀI, điều đẹp nhất của Bát Tràng không nằm ở việc nơi đây đã tồn tại bao lâu. Mà nằm ở việc sau từng ấy thời gian, các khối đất vẫn nằm trên bàn xoay, lửa vẫn được nhóm lên, men vẫn được phủ và thời gian cho một cuộc hành trình tạo nên hình hài mới cho đất. Bởi bản sắc không phải là thứ được cất giữ trong tủ kính. Bản sắc là thứ được sống, được làm lại và được trao đi. Gốm Bát Tràng đã làm được điều ấy qua nhiều thế hệ. Từ đất thành gốm, từ kỹ nghệ thành văn hóa, từ những thứ truyền thống thành những hình hài mới và từ một vùng đất bên sông Hồng, những câu chuyện về người Việt vẫn tiếp tục được tạo sinh — bằng đôi tay, bằng lửa, và bằng một niềm tin rất giản dị: Những điều có giá trị không nhất thiết phải đứng yên để được gìn giữ. Đôi khi, cách gìn giữ đẹp nhất là để chúng tiếp tục sinh ra.